YineDergi

Yazar: Ali Haydar Peçe

Son yıllarda iletişimin artması ile kitaplar için oluşturulan sohbet/kritik/tahlil gruplarının varlığı daha bilinir hale geldi. Bu vesile ile üniversite yıllarında oluşturduğumuz ve 2008 yılından başlayarak yaklaşık on sekiz yıldır devam ettirdiğimiz kitap sohbet grubumuzun tecrübelerini paylaşacağım. Kitap okuma grubu oluşturmak isteyen ya da oluşturduğu halde yöntem arayışında olanlar için bazı önerilerde bulunacağım. Bu paylaşım ile bir kitap okuma grubu nasıl oluşturulur, kitap seçimi nasıl yapılır, kitap sohbeti nasıl gerçekleştirilir, okuma grubunun devamlılığı nasıl sağlanır, okunan kitap okuyucunun zihninde nasıl daha kalıcı hale gelir gibi konulara değinmeye çalışacağım.

Kitap Okuma Grubu Oluşturmanın Usulü

Kitap okuma grubumuzun oluşmasında, fakültede aynı ortamı paylaşan farklı bakış açılarına ve ilgi alanlarına sahip, okumayı seven arkadaşların bir araya gelmesi etkili oldu. Böyle bir grubun oluşabilmesi için öncelikle kitap okumayı seven insanların gerekliliği zaten apaçık bir ilkedir. Bunun yanında farklı bakış açılarına sahip okurların bir arada olması, yapılan sohbetlerin kalitesini artıran en önemli etmendir. Farklı bakış açılarına sahip insanlarla ortak olarak okuduğunuz bir kitap hakkında konuşmak, o kitapta sizin fark etmediğiniz ayrıntıların bir başkası tarafından size aktarılmasını sağlar. Ayrıca sizin kitapta beğenerek önemsediğiniz husus ve ayrıntıların başka okuyucular tarafından da benzer şekilde fark edilmiş olması bir başka güzelliktir.

Bizim tecrübemizde oluşturulan grubun önem verdiği hususlardan biri yapılan faaliyetin ciddiye alınması olmuştur. Bu işi ciddiye alan bir grup ile yol almak bizde kalıcı kazanımlar bırakmıştır. Bu kazanımların en önemlisinin, kitap okumanın insan hayatında olmazsa olmaz bir gereklilik olduğu bilincine ulaşmak olduğu söylenebilir. Dolayısıyla bu tarz bir grup oluşturulurken bu işi ciddiye alacak okurların bir arada bulunması önemli gözükmektedir. Bu anlamda işin başında grubun ne türde kitaplar okuyacağı ne sıklıkla bir araya geleceği şeklindeki temel meselelerin belirlenmesi gerekmektedir.

Oluşturulan kitap gruplarının kalıcı olabilmesi için gerekli hususlardan biri, grup üyelerinin kitap okuma ile ilişkilerini sadece okuma grubu ile sınırlı tutmamasıdır. Bu durum zaten iyi okurdan beklenen bir tavırdır. Bizim grubumuzun tecrübesinde tek kişinin değil grup üyelerinin tamamının kaliteli kitap tavsiyesinde bulunması beklenmektedir. Kaliteli kitap tavsiye edebilmesi için bir okur, hem farklı türlerde okumalı hem de kitap okuma sıklığı yüksek olmalıdır.

Ciddi bir okurun, kitap okuma grubunun haricinde beğendiği yazarın farklı kitaplarını, kendini geliştirecek özel ilgi alanlarına dair kitapları, duyduğu ve merak ettiği kitapları okuması zaten gereklidir. Ayrıca ciddi bir okurun baş ucu yaptığı ve belli aralıklarla tekrar tekrar okumaktan keyif aldığı kitaplar olmalıdır. Dolayısıyla kitap okumaya dair tek ilişkisi bir kitap okuma grubu üzerinden olan okurun grupta yaşanacak olumsuz bir durumda kitap okuma ile arasına mesafe girebilir.

Hayatının her aşamasında kitap olan bir okurun okuduğu kitaplar arasında beğenmediği, kalitesiz kitaplar olacaktır, olmalıdır. Dolayısıyla kitap tavsiye ederken gerçekten kitap okuyan bir grupla bu işe giriştiğinizde tavsiye aldığınız kitaplar size vakit kaybettirmez. Bu durum grubunuzun devamlılığını sağlayan unsurlardan olur.

Kitap Seçmenin Usulü

Kitap sohbet grubumuzda belirlediğimiz kitaplar ağırlıklı olarak edebiyat, felsefe, hatırat, tarih, dini düşünce gibi alanlardan seçilmektedir. Bu alanların oluşmasında grup üyelerinin eğitimleri ve genel bakış açıları etkili olmuştur.  Bu alanlardan seçilen bir kitap, okuma grubu üyelerinden en az biri tarafından daha önce okunmuş ve tavsiye edilmiş olmalıdır. Belirlenen kitap türü ile aynı türde kitapların peş peşe belirlenmemesi, aynı yazarın birden fazla kitabına yer verilmemesi gerekmektedir. Ayrıca grubun genel ilgisine hitap edebilecek, piyasada baskısı olan, ortalama bir ay içerisinde bitirilebilecek hacimde kitaplar tercih edilmektedir.

Yukarıda dile getirdiğim kitap belirleme usullerinin sebeplerini şu şekilde açıklayabiliriz. Belirlenen kitapların farklı alanlardan ve yazarlardan seçilmesi, kişinin zihin dünyasında farklı pencereler açılmasını kolaylaştırmaktadır. Sadece edebiyat ya da sadece düşünce gibi alanlarda üst üste okunan kitaplar, okuyucunun faklı alanlarda açılım yapmasını engelleyen bir yaklaşımdır. Benzer şekilde aynı yazarın birden fazla kitabını okumak yerine farklı yazarların okunması düşünce dünyasının zenginleştirilmesi açısından önemlidir. Yukarıda dile getirdiğim üzere kitap okuma alışkanlığı grupla sınırlı kalmayan bir okur, beğendiği yazarın diğer kitaplarını kendi başına da okuma şansına sahiptir.

Seçilen kitabın daha önce grup üyelerinden biri tarafından okunup tavsiye edilmiş olması insan ömründeki en değerli hazine olan zamanın etkili kullanılması için gereklidir. Kitap sohbetini yaparken kimsenin beğenmediği bir kitap üstünde konuşmanın verimsizliğini tahmin edebilirsiniz. Bu noktada daha önce okunmayan bir kitap tavsiye edilecekse yazarın farklı eserlerinin okunup beğenilmiş olması ya da önemli eleştirmenler tarafından tavsiye edilen kitaplara öncelik verilmesi riskleri azaltabilir.

Kitap belirlenirken okuma periyodunun içinde okunabilmesi mümkün büyüklükte kitapların tavsiye edilmesi sohbetin devamlılığını artıran unsurlardandır. Çünkü sohbet yapıldığında kitap okuyucusu grubun üyelerinin de kitabı okumuş olmasını ister. Aksi durumda kitapta neyin olup neyin olmadığını karşı tarafa aktarmak zorunda kalır ki tecrübelerimiz, gerçekleştirilen en verimsiz sohbetlerin bu tarzda sohbetler olduğunu göstermiştir. Bundan dolayı bizim grubumuzda kitabı okumayanların söz hakkı bulunmamaktadır. Bu durum okumadığı halde bir kitap hakkında ya da o kitap üzerinden yapılabilecek yanlış çıkarımların önüne geçmektedir. Dolayısıyla kitap seçiminde grubun makul sürelerde okuyabilecekleri hacimlerde kitapların seçilmesine öncelik verilmelidir. Grubun uzun sürelerde okuduğu kitaplar, sohbet aralıklarını uzatacağı için devamlılığı azaltacaktır.

Son olarak okuma grubu üyelerinden birinin kitap yazması halinde o kitabın okunmasına öncelik verilmektedir.

Kitap Sohbeti Yapmanın Usulü

Kitap okuma grubumuzda kitap hakkında yapılacak sohbeti yönetecek bir moderatör bulunmaktadır. Sohbeti yöneten kişi, sohbeti iki kısma ayırır. İlk kısım kitabın geneli ile ilgili hususların konuşulduğu ikinci kısım ise kitaptaki ayrıntıların ele alındığı bölümdür. Moderatör, öncelikle kitabı tavsiye eden kişiye kitap hakkında kısa bir sunum yapması için söz verir. Kitabı tavsiye eden kişi, kitabı niçin tavsiye ettiğini, kitabın önemini, yazarını, tarihsel zeminini, kitap türleri arasındaki konumunu kitapta genel olarak beğendiği ve eleştirdiği hususları dile getirir. Kitap tavsiye eden kişi bu bölümde kitabın içerisinden ayrıntı olarak nitelendirebileceğimiz cümleleri aktarmaz. Yaklaşık yirmi dakikalık tahlilin ardından moderatör sırası ile kitabı okumuş ve bitirmiş olanlara söz verir. Bu bölümde kitabı okumuş olanlar kitap hakkındaki genel düşüncelerini paylaşır. Bu paylaşımlarda kitabın olumlu ve olumsuz yönleri ortaya konulur. Her okuyucu kendi bilgi birikimi ve bakış açısına göre kitap hakkındaki görüşlerini aktarır. Bu sohbetlerde bazen kitabı tavsiye eden kişinin kitabı tavsiye etmesindeki sebepler de irdelenerek eleştirilebilir. Bu eleştirilerde kitap belirlemenin usulünde dile getirilen olgular dikkate alınır. Bütün katılımcılar kitabın geneli ile ilgili söz aldıktan sonra ayrıntı hususlara geçilir. Bu noktada zaman yönetimi moderatörün uhdesindedir. Örneğin iki saat süren bir kitap sohbetinde sunum yapan haricindeki katılımcıların on dakika söz alması kitabın ayrıntılarına bırakılan hususlarının konuşulması için imkan sağlamaktadır.

Önce genel sonra ayrıntı meselelerin konuşulmasının amacı sohbetin verimini artırmaktır. Bu ayrıma dikkat edilmediğinde sohbetin önemli bir kısmı ayrıntı olan bir husus veya kavram hakkında konuşmaya harcanmakta konuşulması gereken daha önemli hususlar göz ardı edilmektedir. Kitabın ayrıntıları ele alınırken kitabın başından başlayarak sayfa sırasına göre sayfalarda önemli bulunan cümleler ve kavramlar üzerine konuşulur. Bu noktada moderatörün, sohbetin tek düze bir tartışmaya saplanmaması için konuyu değiştirmesi gerekebilir. Sohbetin verimli olabilmesi için kitap sohbetine katılan üyelerin sohbeti esir almamaya özen göstermesi gerekmektedir. Bu anlamda dile getirilen bir görüşün üzerinde gereğinden fazla durulması sohbetin kalitesini düşürmektedir.

Bir kitabın geneli ve ayrıntı hususları ile kastettiğimiz anlamı bir örnekle açıklayabiliriz.

Örneğin Umberto Eco’nun Gülün Adı romanını okuduğumuzu düşünelim. Bu kitabın geneli ile ilgili konuşulacak hususlar arasında yazar olarak Eco’nun hayatı, yaşadığı dönem, diğer yazarlar arasındaki önemi, kitabın roman tarihindeki yeri, çevirinin başarısı, anlattığı orta çağ dönemini yansıtmadaki yeterliliği, romanda geçen ortamların analizi, karakterlerin oturduğu zemin, romanın işlenmesinde yazarın başarısı ve eksikleri, kitabın filme çevrilmiş hali, filmin başarısı dile getirilebilir. Ayrıntı hususlar denildiğinde şu örnek verilebilir: Eco’nun romanın 191-193. sayfaları arasında gülme üzerine yapılan bir tartışmada romanın ana karakteri William’ın gülmenin insana özgü, insan aklını gösteren bir olgu olduğunu dile getirmesine karşın Jorge, Hz. İsa’nın hiç gülmediğini dile getirerek gülmenin delilik belirtisi olduğunu savunmaktadır. Bu tartışmanın altında Eco dipnotta ‘Rahiplerin Alışkanlık ve Konuşmalarına Dair’ adlı esere gönderme yaparak bu eserine gülme meselesini de içerdiği bilgisini vermektedir. Bu noktada kitap okurunun Hıristiyan kültüründe gülmenin yanlış olduğuna dair fikirler ile Peygamberimizin “Az gül. Çünkü çok gülmek kalbi öldürür (katılaştırır).” (Tirmizî, Zühd, 2) hadisi arasında ilişki kurması kitap okumada ayrıntı denebilecek bir husustur. Okuyucu bu ayrıntıyı yakalayarak diğer okuyucularla paylaştığında bu ayrıntıyı fark etmemiş okuyucular açısından katkı sağlamış olacaktır.

Kitap sohbeti ile ilgili diğer bir husus sohbeti gerçekleştirecek okuyucuların nasıl bir araya geleceklerdir. Bizim grubumuz salgın öncesine kadar uzun süre yüz yüze bir araya gelerek toplanıyordu. Salgın döneminde çevrimiçi yaptığımız sohbetleri salgın sonrasında da aynı şekilde devam ettirme kararı aldık. Bu durum, kitabı okuduğu halde farklı sebeplerle sohbete katılamayan arkadaşların sıkıntılarını ortadan kaldırmış oldu. Böylece toplanma için kararlaştırılan tarihlerde bir araya gelme önündeki engeller azaldı. Çünkü insanlık hali üzere hastalık, günlük işler, sohbet edilecek rahat bir mekan bulma zorluğu asıl amaç olan kitap hakkında konuşmanın önüne geçebiliyordu. Ayrıca farklı şehirlerde yaşayan arkadaşlarımızın sohbete katılım imkanı sağlanmış oldu. Dolayısıyla asıl amaç kitap okumak ve onun hakkında konuşmak olduğu için bu amacın gerçekleşmesi önündeki basit engellerin ortadan kaldırılması sohbetin devamlılığını sağlayan unsurlardan biri haline geldi.

Kitabı Zihinde Kalıcı Hale Getirmenin Usulü

Kitap okuyan kişilerin dile getirdiği ‘okuduğum kitabı hatırlayamıyorum’ serzenişini sıklıkla duyarız. Bunun önüne geçilebilmesi için kitap okuma gruplarının bizatihi kendisi önemli bir görev icra etmektedir. Okuduğunuz kitabı başkası ile paylaşmak kitabın sizdeki kalıcılığını artıran durumların başında gelmektedir. Bunun yanında okunan kitapta önemli görülen yerlerin işaretlenmesi sonrasında bu yerler hakkında notlar almak okuyucuyu pasif konumdan aktif konuma yükseltmektedir. Bu anlamda kendi anlayacağınız şekilde not almanın sadece işaret koyma, altını çizmeyi aşan bir algılama şekli olmaktadır. Çünkü okuduğunuz kitapların üstünden vakit geçip o kitaba tekrar döndüğünüzde niçin ilgili yerlere işaret koyduğunuzu hatırlamadığınız anlar olacaktır. Dolayısıyla kitap sohbeti için aldığınız notlar sohbet esnasında düşüncelerinizi aktarmak için size yardımcı olmanın yanında kitabın zihninizdeki kalıcılığını da artıran bir unsurdur.

Kitabın kalıcı hale gelmesinde en yüksek tecrübe, o kitap hakkındaki kritiklerin yazılması ile oluşmaktadır. Yinedergi’de gördüğünüz ve aralarında benim de yazmış olduğum kitap tahlillerinin bulunduğu yazıların birçoğu kitap sohbet grubumuzda okunan kitapların tahlilleri sonucu ortaya çıkmıştır. Tecrübelerimiz, kitap sohbetinde okunan bir kitap hakkında yazılan yazıların kitabın kalıcı hale gelmesindeki en önemli etken olduğunu göstermektedir.

Kitabı okumaya başlamadan önce yazarın hayatı, farklı eserleri, etkilediği ve etkilendiği kişi ve durumlara dair bilgilerin araştırılması, varsa bu kitaplar hakkında röportajlar, belgeseller ve filmlerin izlenmesi kitap sohbetlerinin kalitesini artıran unsurlardandır. Bu tarzda okunmuş bir kitap hakkında yazılacak bir tahlil yazısının bu bilgilerle beslenmesi yazının da kalitesini artıracaktır.

Bu bölüme kadar paylaşmış olduğumuz tecrübeler elbette herkese uygun olacak şekilde mutlaklaştırılamaz. Herhangi bir topluluğu oluşturan insanların kendine özgü şartları, bir araya gelme motivasyonları, bireysel farklılıkları bulunmaktadır. Kitap seçme yönteminde, toplanma biçimlerinde, kitabın nasıl tahlil edileceğine dair farklı yaklaşımların olması işin tabiatında olan bir durumdur. Bu anlamda bizim tecrübemizde bir noktayı öne çıkarmamız gerekirse bu nokta işin usulünü/yöntemini belirlemenin bu faaliyetin kalıcı olmasındaki en önemli unsur olduğudur. Çünkü usulün olmadığı yerde karmaşa ve bunu takip eden dağılmalar olacaktır. Dolayısıyla ciddiye alınan işlerin başarıya ulaşabilmesinde önceliğin usulün belirlenmesine verilmesi kanaatini taşıyorum.