YineDergi

Ortaçağ’da İslam ve Seyahat

Bir Âlim Uğraşının Tarihi ve Antropolojisi

Orijinal İsim: Islam et voyage au moyen âge

Müellif: Houari Touati

Tercüme: Ali Berktay

Yapı Kredi Yayınları,

İstanbul, 1.Baskı 2004, 2. Baskı 2016

Seyahat, tarihi insanlığın tarihiyle eş bir kavram olsa gerek. Bugünün imkanları dahilinde dahi bize “uzak” görünen nice iklimden diğerine tuzdan buhura, kokudan kumaşa hemen her şey taşınırken aslında en önemli aktarım kültürel etkileşim ve bilginin transferi şeklinde olmuş olmalı. Uzun yüzyıllar boyunca seyahate ticaret, eğitim, ibadet vb. hep bir temel amaç eşlik etmiş. Seyyahların da bir amaçları olduğunu hesaba kattığımızda, bugün “tatil” şeklinde anlaşılan şekliyle “seyahat” çok yeni bir olgu. İslam tarihi ve coğrafyası söz konusu olduğunda ise seyahat, pek çok şeyden öte, eğitimin, bilimsel aktivitenin, bugünün ifadesi ile “akademya”nın görmezden gelinemez ve kurumsallaşmış bir parçası olarak karşımıza çıkıyor. “Rıhle fî talebi’l-ilm”, “Rıhle li talebi’l-ilm” veya kısaca “er-Rıhle” şeklinde ifade edilen bu durum, üzerinde pek çok alanda pek çok açıdan çalışılmayı gerektiriyor ve hala çeşitli dillerde yapılan çalışmalar sayılı miktarda. Houari Touati’nin Fransızca orijinali 2000, Türkçe tercümesi 2004 ve İnglizce tercüme ve edisyonu ise ancak 2010 yılında yayınlanan eseri bu alanda ciddi bir  boşluğu doldururken, ilgilileri için de oldukça geniş ufuklar açıyor.

Houari Touati, çok geniş biyografik bilgilerine ulaşamadığımız, Türkçe baskının girişinde de kendi biyografisine mütercimden çok daha az yer verilen, muhtemelen Mağrib (büyük ihtimalle Cezayir) asıllı ve halen akademik hayatına Fransa’da “EHESS-Ecole des hautes études en sciences sociales”te devam eden bir akademisyen. İlim ve kültür tarihine yoğunlaşan bir tarihçi. Ele aldığımız eseri bir proje kapsamında, Avrupa ve ABD’de çeşitli üniversite ve merkezlerde (çeşitli burslar ve misafir araştırmacı olarak) süren çalışmaları ile yoğun bir emek ile hazırlanmış. Giriş ve sonuç bölümeri dışında yedi ana bölümden oluşuyor. Araştırmacı çalışmayı miladi 8. ila 12. Yüzyılları kapsayan dönem ile sınırlandırmış, yaklaşık hicrî ilk 4-5 asra tekabül eden ve pek çok ilim dalının teşekkül ve gelişim dönemlerini ifade ediyor bu tarihler. Medine merkezli ve büyük oranda sözlü kültüre dayanan bir toplumdan sınırları giderek doğuda ve batıda uç noktalara ulaşan, çok dilli, çok dinli ve çok kültürlü bir toplumda hızla şehirleşme ve yazılı kültüre geçiş yapan İslam toplumunun seyahat ve seyahat yazımı üzerinden okunmasına çalışılmış. Kitabın bölümleri sırasıyla şu şekil isimlendirilmiş: “Seyahate Davet”, “Çöl Okulunda”, “Seyahatin Bedeli”, “Kendi Gözleriyle Tanık Olma [AUTOPSIA], “Allah Katına Ermek”, “Sınır Boylarında İkamet (Murâbata)”, “Seyahat ve Yazımı”.

Touati, seyahat olgusunun izlerini sürerken sahabe dönemine kadar uzanan ve sahabenin de bu amaçla seyahat ettiğini iddia edenlere katılmaz. Miladi 8. Yüzyıl sonunda teşekkül ettiğini belirttiği hadis ilmi ile birlikte seyahatin bir olguya dönüştüğünü belirtir. Hz. Peygamber’in (a.s.) bir  hadisine de dayanarak “ilmin kaybolmasından duyulan korku” ve “ilm”in büyük oranda “sünnet” olarak anlaşılması dahası hadislerle meşgul olmanın Hz. Peygamber ile birlikte olmanın mümkün olan yolu olarak görülmesi “Hadis”i ilk teşekkül eden ilim dallarından biri yaparken ona duyulan ilgiyi arttırmış, sünnet ve hadisin konumunu tahkim etmişti. Farklı kültür ve dinlerde benzerleri, Arap toplumunda ise nessablar gibi bir kökeni olsa da, hadis ilmindeki isnad sistemi gerçekten çok daha mütekamil ve benzersiz bir yapıya sahipti. Hz. Peygamber’in vefatından sonrası geniş bir coğrafyaya dağılan sahabe ve onlardan hadis işiten öğrencileri, işin başında hadislerin farklı şehirlerde ve çeşitli isimlerde temerküz etmesine sebep olmuştu. Sonraki asırlarda en güvenilir ve en az sayıda ravi ile Hz. Peygamber’e ulaşan “âli isnadlar” elde etmek için talebelerin farklı şehirlere seyahatlerinin başladığı ve özellikle belirli isimlerin çekim merkezi oluşturduğu görülür. Sadece talebeler değil, hadis hocası diyebileceğimiz muhaddisler de kimi zaman meslektaşları ile görüşmek, kimi zaman bir rivayetin bir varyasyonunu tasrih ve teyit etmek kimi zaman da ve aynı zamanda kendindeki rivayetleri aktarmak için seyahat etmişlerdir. “Çünkü seyahat güç ve saygınlık sağlamanın dışında, bilgi parçacıklarını ellerinde bulunduranları bir dayanışma zinciri içinde yakınlaştırma, böylece de bütünün gerçekliğini doğrulama yetisine sahiptir.” (s.43)

Seyahatin bir diğer türü ise “Çöl Okulu” idi. Kuran tefsiri için gerekli olan hadis-sünnet yanında, Kuran dili olan Arapça da ilk müslümanlar için çok önemli idi. Hem Basra hem Kûfe dil ekolleri için şehir hayatı ve farklı dil kültürinlerden uzak bedevi topluluklar, dilin en sahih ve bozulmamış hali, yerel kullanımlar ve isimlendirmeler, cümle dizilimi gibi konularda bir otorite ve önemli bir kaynaktı. İlk ve önemli dil uzmanları çöle uzun seyahetler yapıp duydukları hemen her şeyi hem ezberleyip hem yazıya geçirirlerken nice zorluk ve sıkıntıya katlanıyor, bir şehirli için oldukça zor olabilecek koşullarda bir bedevi gibi yaşıyorlardı. Öte yandan büyük şehirlerde arap dili o kadar bozulmuştu ki, arı dile önem verenler bedevilere öykünüyorlar, onlara benzemeye çalışıyorlardı. Çöl tecrübesi yaşamadan dil alanında eser verenler ise zemmediliyor ve alaya alınıyordu.

Tüm seyahatlerin elbette asgari şartları ve maliyetleri oluyordu. Yol emniyeti yoksa, seyahatler çok daha tehlikeli bir hal alıyor ve bu faaliyetler büyük oranda sekteye uğruyordu. İlim tahsili için yola çıkan gençlere kimi zaman varlıklı aileleri ciddi destekler sağlayarak onların yetişmesinde ciddi katkı sağlıyor ve seyahat ile gurbetin yıpratıcı koşullarını hafifletebiliyorlardı. Ancak pek çok talip-seyyah bu kadar şanslı değildi; çoğunun kaderi tamamı yürüyerek kat edilen yüzlerce kilometre uzunluğundaki yollar; geceleri kitap istinsahı ve güzdüzleri ders takipleri ve takrirleri ile geçen uykusuz ve aç günler-geceler oluyordu. Çünkü “Aynı anda hem bilgi peşinde koşup, hem beden sağlığı ile ilgilenilemez”di. (s.83)

Autopsia, şahitlik, kişinin kendi gözleri ile tanıklığı. Nakil ile bireysel tecrübe-şahitlik kıyasında karşımıza çıkıyor. Burada Câhız karşımıza çıkıyor ve nakledilen bir olayın gözle görülen bir olayın değerinde olmadığını söylerken pek çok eserinde bilgi felsefesi açısından konuyu derinlemesine işliyor. Daha sonra Yakubî ve Mesudî ile tarih ve coğrafya alanlarında “görme/autopsia” önem kazanıyor ve eserleri ile bu bilimlerin metodolojisine şekil veriyorlar.

Çöl sadece dilciler ve muhaddisler, uzak iklimler yalnız coğrafyacı ve tarihçiler için menzil değil elbette. Hakikati arayanlar için de seyahat sadece bilgiye ulaşmanın değil ama bir oluşun aracıdır. Sufiler kimi zaman çilenin bir aşaması olarak çöllere düşmüş, kimi zaman seyahati bir hayat tarzı olarak kabul etmişler, ve kitlesel ve sürekli seyahatlerin farklı bir türüne sebep olmuşlardır. Ardından çeşitli doğal sınırlara ulaşan İslam coğrafyasında sınır boylarına seyahat ve buralarda ikamet bir ibadet ve cihat türü olarak benimsenmiş ayrı bir safhaya dönüşmüş.

Tüm bu evre ve çeşitleri ile seyahatin bizzat kendisi uzun süre yazıya konu olamamış. İlkin kendisinden ders alınan hocaların derlendiği “Mucem” tarzı eserlerde dolaylı olarak yer bulurken, 12. Yüzyılda Endülüslü Ebû Bekr ibn Arabî doğu seferinden dönüp rıhlesini kaleme alınca yeni bir türün de ismini ve şeklini büyük oranda ortaya koymuştu. Bundan sonrası yeni bir türün serüveniydi ve ilerleyen asırlarda İbn Battuta gibi ismi ve eseri bize ulaşan, dönemleri için inanılmaz geniş coğrafyaları dolaşmış seyyahlar yanında ismi ve eseri bize ulaşmamış nice seyyah yaşamıştı. Touati’ye göre, batıdakinden farklı olarak, hemen her şekliyle müslüman seyyahların temel amacı –bazı istisnalar dışında- öteki değil, kendi olmuş ve Dâru’l-islam olarak adlandırılan sınırlar içerisinde dolaşarak aynılığı üretmişlerdir.

Houari Touati’nin eseri alanda ciddi bir boşluğu dolduran, hem klasik dönem hem modern dönem malzemenin ciddi bir şekilde tarandığı ve basit nakillerden öte, ciddi bir kurgu ile işlendiği ciddi emek mahsulü bir çalışma. Pek çok klasik eserin satır aralarında bulduğu bilgileri güzel bir sentez ile sunabilmiş. Batıdaki çalışmalara yaptığı atıfların bir kısmı güncelliklerini yitiren ve artık batıda dahi eleştirilen tezler olsa da bu durum kitabın geneline yansımıyor. Çeşitli noktalardaki çıkarımlarına katılamasak da, eser hem İslam ilim tarihi hem kültür tarihi çalışmaları için çok önemli ve pek çok yeni çalışmaya başlangıç olabilecek bilgiler sunuyor. Özellikle İslami ilimler ile ilgilenenlerin kayıtsız kalmamaları gereken bir çalışma. Kitabın dipnotlarındaki pek çok kaynak yanında sözlü ve yazılı kültüre dair eserler ile de ilgililer için paralel okuma listesi genişletilebilir.

Baskısı tükendikten yıllar sonra da olsa kitabı tekrar bastıkları için YKY’ye müteşekkiriz. Ali Berktay’ın çevirisi oldukça akıcı. Ancak terminolojiye yabancı olduğu ve tercümenin bu gözle ciddi bir editoryal okumadan geçmediği maalesef bu baskıda da pek çok terim ve özel isimdeki hatalardan anlaşılabiliyor. Ümid ederiz yayıncılarımız bu konulardaki eksiklerini daha fazla özenle giderirler.

Tadımlık:
Entelektüellikle maceranın iyi geçindiği bir dünyaya sıkıca halat atmış ve seyahat teknesine binmeden bilgi ülkesinde yaşanamayacağı ilkesini savunmak için topluca uğraş vermişlerdi. (s.9)